Gobiernu del Principau d'Asturies

Asturies, muncho más cerca

Tas en

Asturias.es Temes Cultura Retayos d'Asturies Les madreñes
 

Retayos d'Asturies

Les madreñes

Les condiciones naturales d'Asturies son les meyores pal desarrollu de los árboles como'l carbayu, la faya o la castañal. Enantes cásique tola rexón yera viesca, lo que facilitó l'aprovechamientu de los recursos madereros. La madera foi per munchu tiempu elementu imprescindible na vida cotidiana.

De madera fáense aperios, cacíos, muebles, xarrés...y calzáu. La madreña ye un calzáu fechu d'una sola pieza de madera, zarráu pela parte superior , empicaxáu y con tacos nes sueles. L'orixe de les madreñes o almadreñes piérdese na nueche de los tiempos, y contamos con teoríes pa tolos gustos: dende'l más puru determinismu xeográficu (pa la llamuerga), a la influyencia celta. Lo que ta claro ye que yá s'usaben enantes de la llegada de los romanos, anque entós yeren más rudimentaries. Nel entamu sedría una simple tabla suxeta al pie por tires de piel. Con variantes, diríen evolucionando, dende les formes que dexaben descubierta la parte superior, hasta la madreña zarrada que conocemos. El pisu tamién camudó en grosor hasta llegar a los dos o trés tacos d'agora.

Hai exemplares d'estes característiques en Suecia, Dinamarca, Holanda, Alemaña y Francia, pero onde tienen mayor implantación y pervivencia ye nel noroeste ibérico. Ye nel Cordal Cantábricu, ente los Ancares de Lugo y el ríu Miera en Cantabria, onde esti particular calzáu va algamar mayor evolución, variedá tipolóxica y espardimientu ente la población. De fechu, en tolos conceyos y parroquies hebo madreñeros.

L'oficiu de madreñeru alternábase colos llabores del campu y tresmitíase de xeneración en xeneración. La producción nunca foi masiva, y el consumu mayor yera local, anque per munchos años furnimos de madreñes a tol norte d'España. L'oficiu de madreñeru debió ser ún de los más rentables de la industria artesanal. Xovellanos dicía nos sos Diarios refiriéndose al llugar de Fierros "fábrica de madreñes en que trabayen cuasi tolos vecinos pa llevales a la Feria del Camínn, pos consúmense toes en Lleón y como ellos son los portadores, traen al país toles ganancies". Otros dos grandes centros madreñeros, amás de Ponte los Fierros, fueron Casu y Somiedu. La madreña casina, tamién llamada tarnina pol cercanu Puertu de Tarna, ye negra y nidia, y foi'l modelu más espardíu del oriente astur. Los distintos nomes que reciben les madreñes suelen indicar la procedencia o la forma: quirosanes, ayeranes, redondes, d'escarpín.

Esisten dos grandes frasques de madreña, la llamada d'escarpín y la de zapatiella. La primera ye la más antigua, y el so usu estinguióse col del escarpín, que yera un calzáu interior de llana, ensin armadura dala. La segunda ye la madreña actual, más llixera y escutiflada, adaptada a la moderna zapatiella de pisu de goma.

La ellaboración de la madreña tien llugar nel taller, que solía tar na antoxana o nun tendexón. La madera más usada ye la de castañal, bidul, faya, nocéu, pláganu y zrezal. Una vez cortada, tróciase desbastándola primero col hachu y dempués cola azuela. Una y bona llograda la forma triangular, afuráquense cola gurbia y el tarabiellu lo que ye'l empeine y la boca. L'interior rebáxase cola llegra y l'esterior suavízase col raseru, suxeta la madreña nun maderu preparáu, que dexa escolingar d'él la ferramienta, facilitando el llabor. Nel pisu tallaránse los tazos. Una pea atrás y dos, o una llarga horizontal delantre. El procesu sigue arranchando la boca y bordes col cuchiellu y la talla decorativa con gubia y punzones.

Hasta qu'aparecieron los barnices industriales, acabábase col afumáu, que ye lo que-yos daba'l collor , doráu o prietu. Na Asturies central y na occidental consiguíase'l negro con rames y fueyes de delles plantes. Nel restu, el color yera pardu tirando a roxu, pa lo que quemaben felechu verde o poco seco. Aparte la estética, l'afumáu impermeabilizaba la madreña. Les ampeyes o tacones puen dir ferraes con clavos (los de la madreña llámense carchueles) y, en tal casu, arródiense con un alambre y chapa, pa que nun abran. Los ferraxes usábense pa evitar el desgaste de la pea, asina comu pa nun esbariar. En cuenta d’un trincu (qu'asina se llamaba tamién al clavu), por zones, gastaben tarugos recambiables, de madera más resistente que la propia madreña. Col tiempu, l'asfaltu de los caminos y la desapaición de los ferreros, llevaron a camudar les carchueles por tacos de goma.

La decoración consistía nel grabáu de la puntera con motivos vexetales o xeométricos, qu'imitaben los elementos del calzáu. Varía cola triba de madreña, la zona y el madreñeru. Puen ocupar tol empeñe o dir en bandes circulares de la boca al picu. El soguiáu, les conches o la cruz gamada, son constantes na decoración asturiana dende la época castreña, y podemos atopalos tanto na madreña como en muebles, horros, cerámica o piedra. Como accesoriu pa la ñeve, acoplabénse marañones o barayones, que son unos aparatos de madera, paecíos a les raquetes, que s’amarraben con correes y aumentaben la estabilidá. Nes zones rurales entá s'usen abondo les madreñes y hai puestos en tolos mercaos d'Asturies. Pa caleyar ye lo meyor, y anque agora munchos caminos tan asfaltaos ¡A ver quién va al prau o a la cuadra ensin madreñes!